Pędy i ich modyfikacje

pęd

lat. frons; niem. Spross; cz. prýt
Główna (obok korzenia) część rośliny składająca się z łodygi, i osadzonych na niej liści lub pączków.

space

Pęd oprócz typowej ulistnionej formy może ulegać różnym przekształceniom np. w pęd podziemny — rozłóg, kłącze, cebula, bulwa pędowa lub takie twory jak cierń, gałęziak, liściak, wąs pędowy.

łodyga

lat. caulis; niem. Stengel; ang. stem; cz. stonek
Główna oś pędu na której wyrastają liście i kwiaty, na łodydze znajdują się pączki.

space

Łodyga może rozgałęziać się w określony sposób. W przypadku roślin kwiatowych rozgałęzianie się pędów następuje przez tworzenie pędów bocznych w systemie jednoosiowym (monopodialnym) lub wieloosiowym (sympodialnym).

pąk, pączek — liściowy, kwiatowy, mieszany, wierzchołkowy, boczny, śpiący, spoczynkowy, przybyszowy

lat. gemma; niem. Knospe; ang. bud; cz. pupen
pączek kwiatowy: lat. gemma alabastrum; niem. Blütenknospe; ang. flover bud, floral bud.; cz. květni pupen
pączek przybyszowy: lat. gemma adventitia; cz. nahodilý pupen, adventivni pupen
Pąk to zawiązek który daje początek pędom z liśćmi lub kwiatom. Jeśli w pączku znajdują się zawiązki liści to mówimy o pąku liściowym, jeśli kwiatów to jest to pączek kwiatowy, jeśli liście i kwiaty to jest to pąk mieszany.

space

Z uwagi na położenie na pędzie możemy mówić o pąku wierzchołkowym i o pąkach bocznych.

space

Pączek przybyszowy tworzy się poza standardowym miejscem, w dowolnym organie rośliny np. na korzeniach, umożliwia rozmnażanie wegetatywne.

cierń, kolec

cierń — lat. spina; niem. Dorn, Sproßdorn; ang. prickle, thorn
kolec — lat. aculeus; niem. Stachel; ang. spine, thorn
Niezbyt długi, twardy, silnie zdrewniały, sztywny, zaostrzony, szydlasty prosty lub rozgałęziony twór obronny powstały w wyniku przekształcenia pędu, liści lub korzeni. Może to być przekształcony pęd (śliwa tarnina (Prunus spinosa), głóg (Crataegus)), liść (berberys (Berberis)), przylistek (robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia)), poza naszą florą występują też ciernie korzeniowe.

space

Do ciernia dochodzą wiązki przewodzące.

space

W mowie potocznej utożsamia się pojęcia ciernia i kolca.

rozłogi

lat. stolo; cz. výběžek, šlahoun, odnož
Zwykle nadziemne, cienkie, płożące się i zakorzeniające się pędy wyrastające z nasady łodygi lub z kłącza. W węzłach często zakorzeniające się i wypuszczające kolejne rozłogi lub normalne pędy.

space

Przy pomocy rozłogów roślina może rozmnażać się wegetatywnie.

bulwa

zgrubienie pędu podziemnego o kształcie kulistym lub wydłużonym; w odróżnieniu od cebuli nie ma mięsistych liści

bulwocebula

bulwa przypominająca wyglądem cebulę bo jest z zewnątrz okryta suchymi łuskami liściowymi, wnętrze jej stanowi jednak zwykła bulwa tj. spichrzowe zgrubienie pędu; bulwocebule występują np. w rodzaju krokus (Crocus), mieczyk (Gladiolus)

cebula

pęd podziemny w kształcie kulistym lub jajowatym zbudowany z silnie skróconej łodygi (zwanej piętką) i mięsistych jajowatych liści

cebule przybyszowe

dodatkowe cebule tworzące się z pączków bocznych na silnie skróconym pędzie (na piętce);

space

cebule przybyszowe mogą tworzyć się u samej podstawy piętki - wtedy będą mniej lub bardziej odsunięte od cebuli matecznej, mogą też tworzyć się na wyższych piętrach piętki - wtedy będą początkowo wciśnięte między mięsiste łuski cebuli macierzystej i przez to będą spłaszczone, dopiero po zaschnięciu zewnętrznych łusek cebuli macierzystej cebule przybyszowe mogą rozrastać się swobodnie

głąbik

ang. scape
bezlistny pęd, wyrastający z kłącza lub szyjki korzeniowej, zwykle kwiatostanowy; występuje u wielu astrowate s.l. (Asteraceae), w rodzaju pierwiosnek (Primula), rosiczka (Drosera) i innych

kłącze

lat. rhizoma; niem. Rhizom, Wurzelstock; ang. rhizome, root-stock; cz. oddenek
okryte włókienkowatą tuniką — lat. rhizoma comosa cz. oddenek čupřinatý (klącze okryte postrzępionymi na włókna dolnymi częściami liści)
Acorus calamus (tatarak zwyczajny)
kłącze tataraku z resztkami liści
Kłącze to pęd podziemny, mniej lub bardziej wydłużony. Kłącze jest charakterystyczne dla wielu trwalych bylin i jest tą częścią, która pozostaje u nich w okresie (np. zimowego) spoczynku.

space

Na powierzchni kłącza mogą być widoczne zredukowane liście łuskowate, blizny liściowe lub kłącze może być okryte tuniką z włóknisto postrzępionych resztek pochew liściowych lub dolnych odcinków liści.

Ulistnienie

Ulistnienie to regularny układ liści na łodydze; rodzaj tej regularności jest charakterystyczny dla danego gatunku; wyróżnia się dwa zasadnicze systemy ułożenia liści: okółkowe i skrętoległe.

space

ulistnienie okółkowe, okółek

lat. folia verticillata; niem. Quirle, Wirtel; ang. whorl, verticil
okółkowy — niem. quirlig, wirtelig; ang. whorled, verticillate; lat. verticillatus
Galium odoratum (przytulia wonna)
ulistnienie okółkowe
Typ ulistnienia gdy na jednej wysokości, tj. w tym samym węźle na pędzie wyrastają trzy lub więcej liście np. w rodzinie marzanowate (Rubiaceae).

space

Terminu okółek można też używać w stosunku do rozmieszczenia takich elementów budowy rośliny jak płatki korony, kwiaty, pręciki i innych.

ulistnienie naprzeciwległe

lat. folia opposita; niem. gegenständig; ang. opposite; listy vstřícné
Typ ulistnienia okółkowego w którym w każdym węźle znajdują się dwa liście położone naprzeciw siebie, tj. ulistnienie z okółkami dwulistnymi naprzeciwległymi; szczególnym i często występującym rodzajem ulistnienia naprzeciwległego jest ulistnienie nakrzyżległe.

space

ulistnienie nakrzyżległe

lat. folia decussata; cz. křižmostojné listy
Linum catharticum (len przeczyszczający)
len przeczyszczający (Linum catharticum) ulistnienie nakrzyżległe jest cechą diagnostyczną wyróżniającą ten gatunek spośród innych gatunków lnu
Leonurus cardiaca
ulistnienie nakrzyżległe
Typ ulistnienia okółkowego z węzłami (okółkami) dwulistnymi naprzeciwległymi, gdy w kolejnym węźle liście są ustawione pod kątem 90° w stosunku do poprzedniego węzła;

space

Ulistnienie taki występuje np. w rodzinie jasnotowate (Lamiaceae) np. u serdecznik pospolity (Leonurus cardiaca).

ulistnienie skrętoległe

lat. folia alternata; niem. wechselständig, spiralig; ang. alternate ; cz. střidavé listy
Typ ulistnienia gdy w każdym węźle wyrasta jeden liść, liście w kolejnych węzłach są przesunięte o określony kąt i linia poprowadzona pomiędzy nimi tworzy helisę (spiralę), pionowa linia łącząca liście ułożone nad sobą to prostnica a kąt zawarty pomiędzy dwoma sąsiednimi prostnicami to kąt dywergencji, rodzaj ulistnienia skrętoległego jest określony przez schemat dywergencji

space

Przykłady ulistnienia skrętoległego:

space

- 3 prostnice z liśćmi ustawionymi bezpośrednio nad sobą, kąt dywergencji 120°, schemat dywergencji = 1/3

space

dywergencja

W typie ulistnienia skrętoległego kąt między sąsiednimi prostnicami.

space

prostnica

Prostnica to linia poprowadzona wzdłuż łodygi łącząca liście ustawione bezpośrednio nad sobą.

space

Liczba prostnic i kąt zawarty między nimi określa typ ulistnienia w ulistnieniu skrętoległym, kąt między sąsiednimi prostnicami to dywergencja, ponadto liczba prostnic służy to określenia schematu dywergencji.

schemat dywergencji

space

space

np. przy ulistnieniu skrętoległym dwuszeregowym (naprzemianległym) schemat dywergencji to 1/2.

węzeł

niem. Knoten
miejsce na łodydze na którym wyrasta liść lub okółek liści

space

Liście specjalne

liść odziomkowy, liść łodygowy

Liście odziomkowa wyrastają przy ziemi — z podziemnego pędu (kłącza) lub z nasady łodygi tj. taki liść wygląda jakby wyrastał z ziemi lub na poziomie ziemi.

space

Liście łodygowy wyrasta wyżej, na łodydze i często znacznie różnią się wyglądem od liści odziomkowych.

space

U wielu gatunków liście odziomkowe, jako najstarsze, szybko starzeją się i zanikają co może utrudniać oznaczanie gatunków, tak jest często np. w rodzinie kapustowatych (Brassicaceae).

space

różyczka liściowa, rozeta liściowa

skupienie gęsto ułożonych liści (z reguły odziomkowych) na silnie skróconej łodydze, zwykle blisko podłoża

liścień, liść zarodkowy

liść (u jednoliściennych) lub para liści (u dwuliściennych) wykształcony w czasie rozwoju zarodka w nasieniu; podczas kiełkowania może wydostać się na powierzchnię, zazielenia się wtedy i jest pierwszym narządem fotosyntetycznym siewki lub może pozostać w łupinie nasiennej, w glebie, jako organ spichrzowy odżywiający rosnącą siewkę; liścienie są z reguły nietrwałe i szybko odpadają

pęd płonny, pęd kwiatowy

lat. sterilis; niem. ang. steril
Pęd płonny to pęd na którym nie tworzą się kwiaty. Na pędach kwiatowych wyrastają pojedyncze kwiaty lub ich grupy zebrane w kwiatostany.

space

Płonny kwiat nie tworzy nasion.

Sposób wzrostu

pęd wzniesiony

lat. caulis rectus; niem. aufrecht; cz. stonek přimý
pokrój dość sztywnej łodygi, która wznosi się ± prosto, prostopadle do podłoża

space

pęd podnoszący się

lat. caulis ascendens; niem. aufsteigend; cz. stonek vystoupavý
pokrój dość sztywnej łodygi, która początkowo pokłada się a następnie stopniowo, po łuku, prostuje się i przybiera pokrój wzniesiony

space

pęd pokładający się

lat. caulis decumbens; cz. stonek poléhavý
pokrój dość wiotkiej łodygi, która biegnie ±równolegle do podłoża, opierając się o nie, jedynie przy końcu łukowato ± wznosi się, silniej im bliżej zakończenia

space

pęd płożący się

lat. caulis repens — stonek plazivý
pokrój zwykle wiotkiej łodygi, która biegnie po podłożu, opierając się o nie niemal na całej swoje długości

space

roślina kępkowa

lat. planta caespitosa; cz. trsnatá rostlina
Roślina o licznych ± prostych, gęsto stłoczonych pędach.

space

zwieszone

lat. nutans; cz. nici
Przegięte i zwisające ku dołowi (o kwiatach, kwiatostanach, owocach, itd.).

space

rozdwojony, rozszczepiony

lat. bifidus; cz. dvouklaný
O organie roślinnym — rozdzielony wcięciem przez środek na dwie części, na dwa płaty.

space

rodzaje rozgałęzień pędu

rozgałęzienia widlaste (dychokladia, dychotomia, anizotomiczne lub izotomiczne) i boczne (holokladia)

lat. ramificatio hemiblastica; cz. větvení vidličnaté
O rozgałęzieniu widlastym decyduje fakt podziału wierzchołka wzrostu a nie forma rozgałęzień. I tak pędy rozgałęziające się widlasto mogą przypominać pędy jednoosiowe (przy podziale anizotomicznym) i przeciwnie — pędy dzielące się wieloosiowo na dwa naprzeciwległe pędy boczne (tzw. pozorne rozgałęzienie widlaste) mogą przypominać rozgałęzienia dychotomiczne.
Pęd może rozgałęziać się w określony sposób.

space

Gdy dzieli się wierzchołek wzrostu pędu na dwa niezależne, mówimy o rozgałęzieniach widlastych. Określamy je terminem dychokladii w przypadku pędów lub bardziej ogólnym terminem rozgałęzienia dychotomiczne, które odnosi się nie tylko do roślin posiadających pędy ale także np. plech. Rozgałęzienia widlaste występują najczęściej u roślin niższych. U roślin naczyniowych z dychokladią mamy doczynienia np. u widłaków (Lycopodiopsida), stąd zresztą nazwa tej grupy roślin.

Jeśli obie nowe osie podziału widlastego są równie dobrze rozwinięte rozgałęzienie jest izotomiczne. Gdy jedna z osi wyraźnie dominuje (jest osią główną) rozgałęzienie jest anizotomiczne.

space

rozgałęzenia jednoosiowe (monopodialne)

lat. ramificatio monopodialis; cz. větvení monopodiální
rozgałęzienia
rozgałęzienia jednoosiowe (monopodialne)
Rozgałęzienie jednoosiowe (monopodialne) ma miejsce gdy główną oś pędu wyznacza stale rosnący pęd główny. Rozgałęzienia 1. rzędu rosną słabiej, 2. rzędu (tj. pędy boczne na rozgałęzeniach 1. rzędu) jeszcze słabiej, itd.

space

W ten sposób rozgałęziają się drzewa iglaste np. świerk pospolity (Picea abies) oraz kwiatostany groniaste. Taki system rozgałęzień powoduje, że po ścięciu szczytu pędu drzewa iglastego z trudem (lub wcale) następuje przejęcie roli osi głównej pędu przez któryś z pędów bocznych.

rozgałęzenia wieloosiowe (sympodialne)

lat. ramificatio sympodialis; cz. větvení sympodiální
rozgałęzienia
rozgałęzienia wieloosiowe (sympodialne)
rozgałęzienia
rozgałęzienia wieloosiowe (sympodialne)
Rozgałęzienie wieloosiowe (sympodialne) ma miejsce gdy główną oś pędu wyznaczają pędy różnego rzędu rozgałęzień. Dzieje się tak dlatego, że pęd główny powyżej miejsca rozgałęzienia rośnie słabo odsunięty na bok lub całkowicie kończy swój wzrost w miejscu rozgałęzienia, a jego rolę przejmuje pęd 1. rzędu. Ten po pewnym czasie analogicznie rozgałęzia się, kończąc lub osłabiając swój wzrost, więc rolę osi głównej pędu przejmuje rozgałęzienie 2. rzędu, itd. Jeśli pędy niższego rzędu kontyuują swój wzrost i rozgałęziają się to są słabsze i zepchnięte na bok przez kolejny odcinek osi głównej pędu.

space

W ten sposób rozgałęziają się w wiekszości przypadków drzewa liściaste np. grab pospolity (Carpinus betulus) oraz wierzchotki.

rozgałęzenia wieloosiowe pozornie widlaste

· uf✍ >t · f✍ f✕ >twierzchotka dwuramienna
wierzchotka dwuramienna
rozgałęzienia
rozgałęzienia wieloosiowe (sympodialne) pozornie widlaste
W przypadku gdy rozgałęzienie sympodialne następuje z dwóch naprzeciwległych pąków bocznych na szczycie pędu, który dalej nie rośnie, tworzą się rozgałęzienia widlastej formy. Mamy wtedy doczynienia z pozornymi rozgałęzieniami widlastymi (pozornie dychotomiczne).

space

Takie rozgałęzienia są u pędów jemioły pospolitej (Viscum album), lilak pospolity (Syringa vulgaris) i w kwiatostanie typu wierzchotka dwuramienna.

wierzchołek wzrostu

inne polskie nazwy — stożek wzrostu, merystem wierzchołkowy, m. apikalny
Wierzchołek wzrostu to końcowa część pędu lub korzenia w której znajduje się tkanka merystematyczna — zachodzące w niej podziały powodują przyrost na długość a w przypadku stożka wzrostu pędu zachodzi różnicowanie się tkanki twórczej na zawiązki liści i pąków.

space

obecnie nie jesteś zalogowany(a) — oglądasz okrojoną, przeglądową wersję atlasu — zaloguj się (pola w prawym górnym rogu każdej strony)
lub załóż konto dostępu o ile go jeszcze nie posiadasz

Copyright © 2002-2014 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
przeglądowa (zwykła) wersja atlasu 14.07.28 · ta strona była ostatnio zmieniana/last modified 11.01.2014 · powstała/was created 12.03.2010

Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.atlas-roslin.pl/pedy-roslin-ulistnienie.htm">pęd i ulistnienie - Flora Ogród Zbiorowiska - Atlas roślin Polski atlas-roslin.pl</a>