liść

ze względu na umieszczenie liści na łodydze mówimy o: liściach dolnych (zwykle małych, o silnie uproszczonej budowie, czasem łuskowatych), liściach właściwych - w pełni rozwiniętych liściach, liście właściwe niżej położone na łodydze mogą się różnić kształtem od wyżej położonych (zwykle mają bardziej uproszczony kształt) i o liściach przykwiatowych - (związanych z kwiatostanem i kwiatami);

w zależności od stopnia podzielenia blaszki liściowej wyróżnia się liście z jedną blaszką - liście pojedyncze i liście z wieloma blaszkami - liście złożone;

występują też różne modyfikacje liści.

Ulistnienie to regularny układ liści na łodydze; rodzaj tej regularności jest charakterystyczny dla danego gatunku; wyróżnia się dwa zasadnicze systemy ułożenia liści: okółkowe i skrętoległe

blaszka liściowa

zasadnicza część liścia, zwykle płaska (np. u czosnku (Allium) często okrągła w przekroju);
liście pojedyncze mają jedną blaszkę liściową, liście złożone mają wiele blaszek liściowych;

blaszka liściowa może być niepodzielona lub podzielona tj. z mniej lub bardziej głębokimi wcięciami

blaszka liściowa może ulec przekształceniu np. w wąs czepny

kształt liścia

Liście mogą przyjmować wiele kształtów określanych jako:
igiełkowaty -
szydlasty -
szczeciniasty -
szpilkowaty -
równowąski -
lancetowaty -
podługowatyi -
klinowaty -
łopatkowaty -
jajowaty -
odwrotniejajowaty -
eliptyczny -
nerkowaty -
kolisty -
tarczowaty -
sercowaty -
strzałkowaty -
oszczepowaty -
lirowaty - podzielony i w zarysie rozszerzający się ku górze;

Powyższe kształty mogą występować w kombinacjach np. eliptyczno-jajowaty, jajowato-lancetowaty.

blaszka liściowa niepodzielona

blaszka liściowa całobrzega lub o brzegu bez głębokich wcięć (jeśli wcięcia głębokie to blaszka podzielona

Płytko powcinany brzeg blaszki liściowej określamy jako:
piłkowany - gdy zarówno "szczyt" jak i "dolina" pofałdowania jest ostra;
ząbkowany - gdy "szczyt" pofałdowania jest ostry a "dolina" zaokrąglona;
karbowany - gdy "szczyt" zaokrąglony a "dolina" pofałdowania jest ostra;
falisty - gdy zarówno "szczyt" jak i "dolina" pofałdowania jest zaokrąglona;

Na kształt brzegu blaszki może się składać kilka przebiegów o różnej amplitudzie lub okresie, mamy wtedy doczynienia np. z brzegiem podwójnie ząbkowany, podwójnie karbowanym itp.

W przypadku brzegu piłkowanego i ząbkowanego ostre końce mogą być wyciągnięte w kolce - określamy wtedy brzeg liścia jako kolczasty;

blaszka liściowa podzielona, wcinana

blaszka liściowa z wcięciami różnej głębokości;

Układ wcięć, ich kierunek może być ±prostopadły do żyłki głównej - układ pierzasty lub
może być skierowany ku podstawie blaszki liściowej - układ dłoniasty.
W zależności od głębokości wcięć wyróżniamy:

liście wrębne

liście wrębne - o wcięciach głębokich do 1/4 szerokości blaszki (tj. do połowy (1/2) odległości od krawędzi blaszki do żyłki głównej);
np. liście dębu szypułkowego (Quercus robur)

liście dłoniastoklapowane

liście klapowane - o wcięciach głębokich do 1/3 szerokości blaszki (tj. są głębokie na 2/3 odległości od krawędzi blaszki do żyłki głównej);
np. liście dłoniastoklapowane u klona jawora (Acer pseudoplatanus);

liść pierzastodzielny

liście dzielne - o wcięciach głębokich na ponad 1/3 szerokości blaszki, jednak poszczególne odcinki są jeszcze połączone w dolnej części;
np. liście pierzastodzielny u mniszka pospolitego (Taraxacum officinale coll.);
liście sieczne - o wcięciach dochodzących prawie do połowy szerokości blaszki (tj. prawie do żyłki głównej), a poszczególne odcinki są niemal wolne;
np. liście podwójnie pierzastosieczne u stylichy psiej (Descurainia sophia);

łatka, odcinek

w przypadku podzielonej blaszki liściowej wydzielony przez podział, zwarty fragment liścia;
o łatce można mówić także w odniesieniu do innych stosunkowo płaskich części roślny - np. wydzielony wolny, końcowy fragment płatków korony u zrosłopłatkowych kwiatów określa się terminem łatka

dywergencja

w typie ulistnienia skrętoległego kąt między sąsiednimi prostnicami

różyczka liściowa, rozeta liściowa

skupienie gęsto ułożonych liści na silnie skróconej łodydze, zwykle blisko podłoża

liść odziomkowy

liść wyrastający z podziemnego pędu (kłącza) lub z nasady łodygi tj. dla obserwatora wyrasta z ziemi;
może różnić się wyglądem od liści łodygowych

liścień, liść zarodkowy

liść (u jednoliściennych) lub para liści (u dwuliściennych) wykształcony w czasie rozwoju zarodka w nasieniu; podczas kiełkowania może wydostać się na powierzchnię, zazielenia się wtedy i jest pierwszym narządem fotosyntetycznym siewki lub może pozostać w łupinie nasiennej, w glebie, jako organ spichrzowy odżywiający rosnącą siewkę; liścienie są z reguły nietrwałe i szybko odpadają

liście przykwiatowe, przykwiatki

wyróżniające się liście (zwykle barwne) w pobliżu kwiatów lub kwiatostanów

liście związane z kwiatostanem: podsadki - u podstawy kwiatostanu, przysadki - u podstawy kwiatu i podkwiatki - na szypule kwiatu;
w silnie skupionych kwiatostanach jak np. koszyczek liście przykwiatowe są skupione w tzw. okrywę

liść siedzący, bezogonkowy

liść bez ogonka liściowego, miejsce jego połączenia z łodygą to podstawa liścia

liście złożone

liście o wielu blaszkach liściowych osadzonych na wspólnej osadce liścia, osi liścia;
liście z pojedynczą blaszką liściową to liście pojedyncze

listek

pojedyncza blaszka liściowa w liściach złożonych; poszczególne listki są osadzone na wspólnej osadce, osi liścia i opadają osobno

terminu listek używa się też w odniesieniu do części okwiatu

nakrzyżległe (ulistnienie)

typ ulistnienia okółkowego z węzłami (okółkami) dwulistnymi (naprzeciwległymi), gdy liście w okółku są ustawione naprzeciw siebie i w kolejnym węźle liście są ustawione pod kątem 90° w stosunku do poprzedniego węzła;

ulistnienie taki występuje np. w rodzinie wargowych (Lamiaceae) np. u serdecznika pospolitego (Leonurus cardiaca) z fotografii obok

naprzeciwległe (ulistnienie)

typ ulistnienia okółkowego w którym w każdym węźle znajdują się dwa liście leżące naprzeciw siebie, tj. z okółkami dwulistnymi naprzeciwległymi; szczególnym i często występującym rodzajem ulistnienia naprzeciwległego jest ulistnienie nakrzyżległe

nasada liścia

zwykle rozszerzona część część liścia w którym ogonek liściowy łączy się z łodygą, u liści bezogonkowych jest to podstawa liścia

pochwa liściowa to silnie rozszerzona i obejmująca łodygę nasada liścia, występuje np. u baldaszkowatych (Apiaceae)

przylistki to drobne błoniaste lub listkowate twory występujące u części dwuliściennych i wyrastające z nasady liścia

ogonek liściowy

u typowych liści wydłużona część pomiędzy nasadą liścia na łodydze a blaszką liściową, u liści bezogonkowych tj. siedzących jej nie ma

okrywa

nazwa listków okrywających niektóre kwiatostany, np. koszyczki w rodzaju złożone (Asteraceae);
listki te to mogą być podsadki, przysadki lub przykwiatki

okółkowe (ulistnienie), okółek

typ ulistnienia gdy w każdym węźle wyrasta więcej niż jeden liść, w zależności od liczby liści w węźle odpowiednio mówi się o okółkach dwulistnych (liście naprzeciwległe), trójlistnych itd., rodzajem ulistnienia okółkowego z okółkami dwulistnymi jest ulistnieniu nakrzyżległe; wielolistne okółki liści spotyka się np. w rodzinie marzanowatych (Rubiaceae)

terminu okółek można też używać w stosunku do rozmieszczenia takich elementów budowy rośliny jak płatki korony, kwiaty, pręciki i innych.

osadka liścia, oś liścia

wspólne przedłużenie ogonka liściowego w liściach złożonych na którym jest osadzone wiele blaszek liściowych tzw. listków

pochwa liściowa

silnie rozszerzona i obejmująca łodygę nasada liścia, występuje np. u baldaszkowatych (Apiaceae) i traw (Poaceae);
na pograniczu pochwy liściowej i blaszki może znajdować się języczek liściowy

podkwiatek

mały błoniasty listek (lub 2 u dwuliściennych) stojący na szypule kwiatu

podsadka

liść z kąta którego wyrasta kwiatostan lub jego część

podstawa liścia

u liści siedzących, bezogonkowych miejsce przyczepu blaszki liściowej do łodygi

pochwa liściowa to silnie rozszerzona i obejmująca łodygę nasada liścia, występuje np. u traw (Poaceae)

pokrywki

inne określenie przysadek tj. listków w podstawie baldaszków w baldachu złożonym u roślin z rodziny baldaszkowatych (Apiaceae)

pokrywy

inne określenie podsadek tj. listków w podstawie baldacha złożonego u roślin z rodziny baldaszkowatych (Apiaceae)

na fotografii obok, u marchwi (Daucus carota) charakterystyczne, duże pierzastodzielne pokrywy

prostnica

linia poprowadzona wzdłuż łodygi łącząca liście ustawione bezpośrednio nad sobą, liczba prostnic i kąt zawarty między nimi określa typ ulistnienia w ulistnieniu skrętoległym, kąt między sąsiednimi prostnicami to dywergencja, ponadto liczba prostnic służy to określenia schematu dywergencji

przykwiatki

zobacz liście przykwiatowe

przylistki

drobne błoniaste lub listkowate twory występujące u części dwuliściennych, wyrastające zwykle dwa z nasady liścia, z reguły nietrwałe i szybko opadają
mogę być wolne lub zrośnięte z ogonkiem liściowym w pochewkę

przysadka

a jak wygląda z
fot. w tym miejscu?

podejrzyj przez furtkę

photo in Full Version

liść z kąta którego wyrasta kwiat;

na zdjęciu obok pod każdym kwiatem długie szczeciniaste przysadki w kwiatostanie koszyczkowym szczeci pospolitej (Dipsacus sylvestris), dobrze widoczne na przekroju kwiatostanu

liście u podstawy całego kwiatostanu lub jego części to podsadki
liście na szypule kwiatu to podkwiatki

schemat dywergencji

dokładny rodzaj ulistnienia w przypadku ulistnienia skrętoległego jest określony ułamkiem zwanym schematem dywergencji:

                          liczba obiegów dookoła łodygi    schemat dywergencji = --------------------------------                                liczba prostnic

uwaga: we wzorze przez liczbę obiegów rozumie się ilość obrotów dookoła łodygi linii łaczącej kolejne węzły (helisy, "spirali") potrzebnych aby dojść do kolejnego liścia umieszczonego bezpośrednio nad liściem wyjściowym;
np. przy ulistnieniu skrętoległym dwuszeregowym (naprzemianległym) schemat dywergencji to 1/2

skrętoległe (ulistnienie)

typ ulistnienia gdy w każdym węźle wyrasta jeden liść, liście w kolejnych węzłach są przesunięte o określony kąt i linia poprowadzona pomiędzy nimi tworzy helisę (spiralę), pionowa linia łącząca liście ułożone nad sobą to prostnica a kąt zawarty pomiędzy dwoma sąsiednimi prostnicami to kąt dywergencji, rodzaj ulistnienia skrętoległego jest określony przez schemat dywergencji

przykłady ulistnienia skrętoległego:
- ułożenie naprzemianległe (dwuszeregowe), liście na dwóch prostnicach a kąt dywergencji równy 180°, schemat dywergencji = 1/2
- 3 prostnice z liśćmi ustawionymi bezpośrednio nad sobą, kąt dywergencji 120°, schemat dywergencji = 1/3
- bardziej skomplikowane schematy dywergencji można obserwować np. w ustawieniu kwiatów w koszyku słonecznika (Helianthus annuus).

wąs czepny

przekształcony liść służacy do czepiania się podpór u roślin pnących,

węzeł

miejsce na łodydze na którym wyrasta liść lub okółek liści

Zobacz też artykuł o budowie pędu i liści traw.