Dlaczego robi się zielniki
| męczysz się? co to za rośliny? mijałeś je obojętnie setki razy dlaczego więc ... |
Zielniki robi się też dla czystej przyjemności, jako piękne hobby, powodowane czy to wyczuciem estetyki, czy pasją kolekcjonerstwa, potrzebą poznania flory (nikt nie wymyślił lepszej metody na jej poznanie), czy też dowolną kombinacją tych lub innych motywów.
Zielniki wreszcie są formą dokumentacji w praktyce naukowej.
Podstawa dobrego zielnika, jak w każdym rzemiośle lub sztuce, to opanowanie i doskonalenie techniki - o tym traktuje reszta tej strony. Zauważ, że to ćwiczenie czyni mistrza. Dziesiąta zasuszona roślina będzie się prezentować znacznie lepiej od pierwszej a każda kolejna będzie jeszcze doskonalsza.
Tworzenie zielnika składa się z 3 etapów: 1. zbiór egzemplarzy roślin do zielnika, po zbiorze jeśli jest możliwość należy oznaczyć roślinę - na świeżych egzemplarzach jest to łatwiejsze; 2. suszenie roślin; 3. przygotowanie karty zielnikowej.
Czego nie zbierać i jak zbierać
| ... tylko niektórzy ... w tym samym czasie ... z tajemniczym błyskiem w oku rozpoznają je w sekundę a jest to banalnie proste z atlas-roslin.PL |
Standardowo należy zbierać rośliny w całości tzn. z korzeniami. Oczywiście jeśli ich rozmiar na to pozwala. W przypadku drzew i krzewów zbiera się fragment gałązki. Roślina powinna być w dobrej kondycji i możliwie reprezentatywna. Idealnie, gdy jest z kwiatami i owocami. Warunki te są konieczne dla pewnego oznaczenia gatunku. Inne wymagania odnośnie zbioru mogą być określone przez prowadzącego zajęcia - zapytaj się.
Zbierając rośliny sporządzamy notatkę o lokalizacji i możliwie precyzyjnie określamy siedlisko, dane o podłożu, otaczającą roślinność. Warto teraz lub przy rozkładaniu roślin do suszenia zanotować te cechy, które mogą zaniknąc lub zmienić się podczas suszenia - jak barwa kwiatów, zapach kwiatów i przeciętych częsci rośliny bywa charakterystyczny, przebarwienia części rośliny. Na tym etapie należy notatce nadać unikalny numer zbioru, który pozwoli nam nie pogubić się w tym "co do czego" na kolejnych etapach tworzenia zielnika. Ja stosuję notację RRMMDD-n, gdzie część po lewej to data a po prawej numer kolejny zbioru w danym dniu.
Oznaczanie
Jeśli mamy czas, to oznaczanie gatunku najlepiej wykonać po zbiorze, na świeżym materiale. Jest to wtedy po prostu łatwiejsze niż w oparciu o zasuszony materiał. Pamiętam, że za moich czasów oznaczenie było czynnością dość frustrującą. Głównie z racji trudnego dostępu lub braku ilustracji dla upewnienia się co do prawidłowości oznaczenia. Trzeba mieć świadomość, że na podstawie samych ilustracji, w wielu wypadkach, nie oznaczy się gatunku. Rola ilustracji to znakomite przyśpieszenie pracy. Stanowią one dobre potwierdzenie oznaczenia oraz pozwalają szybciej, niż studiowanie opisów zorientować się, czy przypadkiem nie weszło się po kluczu w niewłaściwą alternatywę.Ogólne klucze, które można polecać, to nieśmiertelne (choć dość zestarzałe) "Rośliny Polskie" Szafera, Kulczyńskiego, Pawłowskiego. Dla polskich nizin o wiele wygodniejszy jest współczesny klucz Rutkowskiego. Obydwa dostępne jedynie w bibliotekach. Zobacz zresztą wykaz literatury. Jeśli chodzi o ilustracje to najpełniejszy z dostępnych po polsku i niewątpliwie najbardziej godny polecenia jest ten atlas w wersji CD. Zawiera on też klucze dla ograniczonej liczby rodzajów. Znaczną pomocą jest też ilustrowany słownik, w tym atlasie, terminów związanych z morfologią roślin. Dla początkujących podstawową trudnością w korzystaniu z książkowych kluczy jest odniesienie tych wszystkich przysadek, podkwiatków, plew, plewek i działek kielicha lub korony do części oznaczanej rośliny.
Suszenie
W sposób profesjonalny egzemplarze zielnikowe zasusza się w ten sposób, że po uprzednim oczyszczeniu korzeni z grudek ziemi, rośliny układa się na papierze gazetowym. Im gorszy papier gazetowy tym lepszy dla naszych celów, gdyż lepiej chłonie wilgoć. Poszczególne egzemplarze przekłada się kilkoma warstwami papieru a idealnie jeśli rozdziela się odpowiednio przykrojonym kartonem (takim z falistą wkładką w środku, jaki stosuje się w dużych pudłach). Najlepiej, gdy karton jest przycięty tak, aby otworki były na dłuższym boku prostokąta. W ten sposób przekładając rośliny, umieszcza się w stosie do kilkunastu sztuk. Cały pakiet zaciska się w ramie. Rama może być wykonana z grubego kartonu. Idealnie, gdy jest to specjalna ażurowa rama z drewna lub metalowych drutów. Cały pakiet ściska się np. paskami i zawiesza w miejscu suchym i ciepłym. Idealnie, gdy jest przepływ ciepłego suchego powietrza, np. pakiet można zawiesić nad żarówką (w płynącym do góry strumieniu konwekcyjnym ciepłego powietrza).W warunkach domowych są możliwe pewne uproszczenia. Najczęściej spotyka się układanie całego stosu na płasko i przyciskanie go książkami. Generalnie ta metoda sprawdza się i efekty są dobre jeśli w początkowym okresie suszenia często (co kilka godzin) zmieniać papier gazetowy rozdzielający poszczególne rośliny (pomiędzy roślinami powinno być kilka kartek gazety). Drugi warunek to stos roślin nie może być zbyt gruby. Częsta zmiana rozdzielających gazet (będą wilgotne) jest kluczowa dla jakości suszenia.
Inny patent to zamiast pasków do zaciskania pakietu świetnie sprawdziły się w mojej praktyce zaciskacze sporządzone z grubszego sznurka - z jednej strony sznur miał pętlę, po drugiej stronie rozmiszczone co kilka cm supły na których haczyła się pętla. Przez zapinanie sznura na odpowiednim suple można regulować nacisk na rośliny. Powinien być on możliwe duży ale taki aby nie miażdżyć grubszych, mięsistych części łodygi.
Kwestia rozkładania roślin do szuszenia. Na tym etapie decyduje się o wyglądzie rośliny w zielniku. Roślina powinna być tak ułożona, aby mieściła się na karcie zielnika. Długie łodygi mogą być przecięte na odcinki właściwej długości. U traw i turzyc, w razie potrzeby, praktykuje się zygzakowate załamywanie łodygi. Liście powinny być rozprostowane i umieszczone tak, aby nie zachodziły na siebie - łatwiej je odpowiednio rozłożyć, gdy roślina jest nieco przywiędnięta. Generalnie estetyczne sprowadzenie rośliny, która ma 3 wymiary, do 2 wymiarów kartki, jest kwestią pewnego wyczucia kompozycji. Wyczucie to przychodzi w miarę zajmowania się tematem. Grube części korzenia mogą być rozcięte na pół. Inną kwestią jest takie układanie stosu roślin do suszenia aby odkształcenia w kolejnych warstwach nie deformowały roślin. Z tego względu lepiej aby stos nie był za gruby, ewentualnie wzdłuż grubszych łodyg można jako wypełniacze umieszczać zagięte kartki papieru gazetowego.
Suszenie kończy się gdy rośliny są suche. W zależności od mięsistości łodygi i warunków suszenia zajmuje to od dni do 2-3 tygodni.
Przygotowanie karty zielnikowej
Jeśli nie oznaczyliśmy gatunku przed suszeniem to robimy to teraz.
Rozmiar karty może być określony przez zlecającego tworzenie zielnika. Standardowo stosujemy format A3 i grubszy papier. Jeśli robimy zielnik, który ma przetrwać wieki albo karty mają nie zżółknąć po kilku miesiącach, stosujemy tzw. papier bezdrzewny i bezkwasowy. Kupimy go najpewniej w sklepie z materiałami dla grafików - profesjonalny papier do rysunków. Normalny papier (z udziałem ligniny i produkowany w standardowym procesie technologicznym) robi się kruchy po kilkudziesięciu latach a następnie rozpada się w pył. Wiecie o co chodzi jeśli mieliście w swoich rękach jakieś książki wydane na normalnym papierze przed ok. 40-50 latami, wiecie też jaki robi się papier gazetowy jeśli poleży kilka tygodni na słońcu.
Standardowo roślinę przymocowuje się do kartki za pomocą wąskich papierowych pasków pokrytych z jednej strony klejem. Paski powinny być z równie dobrego (bezdrzewnego) papieru jak sama karta. Łodygę rośliny przymocowujemy w kilku miejscach, tak aby nie przesuwała się. W razie koniczności przymocowujemy inne elementy rośliny. Tzw. przeźroczyste taśmy klejące dla długowiecznego zielnika nie nadają się z uwagi na ograniczoną trwałość (z czasem odpadają). Spotyka się też wynalazki takie jak przyklejanie samej rośliny do kartki lub nawet laminowanie. Techniki takie nie są używane w normalnych zielnikach, przede wszystkim dlatego że utrudniają lub uniemożliwiają dostęp do badania cech rośliny potrzebnych przy oznaczeniu lub weryfikacji oznaczenia.
Standardowo etykietę lub opis umieszczamy w prawym dolnym rogu karty. Etykieta powinna zawierać dane takie jak : gatunek i rodzina do której należy roślina (nazwy naukowe, łacińskie), data zbioru i imię oraz nazwisko zbierającego, lokalizacja, siedlisko.
Zielnik przechowuje się układając karty w taki sposób aby rośliny nie ulegały uszkodzeniu a karty nie deformowały się. Przy długowiecznym z założenie zielniku, w razie pojawienia się szkodników, stosuje się kilkakrotne zamrażanie i rozmrażanie w zamrażarce (karty zapakowane szczelnie w folię aby osadzający się szron nie zniszczył egzemplarzy. Kiedyś do dezynsekcji stosowało się środki chemiczne i naftalinę do odstraszania owadów.
Twój zielnik - pomysły
Kilka pomysłów na Twój zielnik.Po pierwsze nie ma lepszej metody na nauczenie się rozpoznawania gatunków roślin jak robienie zielnika. Gdy już nauczysz się rozpoznawać "trywialne, łatwe do oznaczenia" gatunki, nadal pozostaje on nieoceniony jako pomoc, materiał referencyjny, przy oznaczaniu tych trudniejszych (np. trawy, turzyce). Taka, referencyjna, rola jest zresztą główna dla profesjonalych zielników umieszczonych w herbariach placówek naukowych.
Drugi pomysł na zielnik to kolekcja roślin lub dokumentacji interesującego Cię przyrodniczo terenu. Np. twojej okolicy, łąki, lasu itp.
Można robić zielniki tematyczne - np. barwy liści jesiennych, owoce drzew, itd. Może wymyślisz jeszcze coś innego dla siebie?