charakterystyka
Bór sosnowy na zarastających lasem, nieaktywnych torfowiskach wysokich lub grubszych (do 80cm) torfach na podłożu mineralnym, z gatunkami charakterystycznymi: bagnem zwyczajnym (Ledum palustre) i borówką bagienną (Vaccinium uliginosum). W leśnej typologii siedlisko boru bagiennego (Bb), rzadko boru mieszanego bagiennego (BMb).
Siedlisko jest zasilane niemal wyłącznie wodami opadowymi, przez co skrajnie ubogie w substancje mineralne.
opis florystyczny i fitosocjologiczny
Zbiorowisko charakteryzuje się współwystępowaniem gatunków charakterystycznych borów Cl. Vaccinio-Piceetea i torfowisk wysokich Cl. Oxycocco-Sphagnetea.
Z gatunków torfowiskowych częściej występują: żurawina błotna (Oxycoccus palustris), torfowiec ostrolistny (Sphagnum capillifolium), torfowiec błotny (Sphagnum palustre), torfowiec kończysty (Sphagnum fallax), torfowiec magellański (Sphagnum magellanicum), próchniczek błotny (Aulacomnium palustre), modrzewnica pospolita (Andromeda polifolia), wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum), płonnik cienki (Polytrichum strictum), regionalnie wrzosiec bagienny (Erica tetralix).
Warstwa drzew luźna (zwarcie do 50-80%), niska (do 15m); drzewostan budowany przez sosnę zwyczajną (Pinus sylvestris) o najniższej, V klasie bonitacji, z domieszką brzozy brodawkowatej (Betula pendula) (IV-V kl. bonitacji), a na północnym-zachodzie Polski z domieszką świerka pospolitego (Picea abies).
Warstwa zielna krzewinkowo-trawiasta, bujna, do 1m wysokości,
• z dominacją krzewinek różnej wysokości — wysokich bagna zwyczajnego (Ledum palustre), borówki bagiennej (Vaccinium uliginosum) i w rejonie nadmorskim woskownicy europejskiej (Myrica gale), średniej wysokości: borówki czarnej (Vaccinium myrtillus), wrzosu zwyczajnego (Calluna vulgaris), krzewinek torfowisk wysokich: modrzewnicy pospolitej (Andromeda polifolia), regionalnie wrzościa bagiennego (Erica tetralix), niskich: borówki brusznicy (Vaccinium vitis-idaea) i bażyny czarnej (Empetrum nigrum) oraz drobnej, płożącej się żurawiny błotnej (Oxycoccus palustris)
• oraz traw i temu podobnych turzycowatych: wełnianki pochwowatej (Eriophorum vaginatum), trzęślicy modrej (Molinia caerulea s.str.), turzycy pospolitej (Carex nigra), turzycy kulistej (Carex globularis).
Warstwa mszaków silnie rozwinięta, czasem o strukturze kępkowo-dolinkowej,
• w dolinkach której występują mchy torfowce: torfowiec kończysty (Sphagnum fallax), torfowiec ostrolistny (Sphagnum capillifolium), torfowiec błotny (Sphagnum palustre), torfowiec kończysty (Sphagnum fallax), torfowiec magellański (Sphagnum magellanicum), próchniczek błotny (Aulacomnium palustre), płonnik cienki (Polytrichum strictum)
• a kępy tworzą mchy borowe: rokietnik pospolity (Pleurozium schreberi), gajnik lśniący (Hylocomium splendens), widłoząb kędzierzawy (Dicranum polysetum), płonnik pospolity (Polytrichum commune), rzadziej bielistka siwa (Leucobryum glaucum) i piórosz pierzasty (Ptilium crista-castrensis).
zmienność
Wyróżnia się trzy podzespoły:[7]
• typowy Ass. Vaccinio uliginosi-Pinetum typicum — z większym udziałem gatunków charakterystycznych dla torfowisk wysokich Cl. Oxycocco-Sphagnetea — na grubych torfach (ponad 80cm) torfowisk z zakończonym procesem torfotwórczym lub z częściowym zachowaniem procesu torfotwórczego;
• trzęślicowy subAss. Vaccinio uliginosi-Pinetum molinietosum — na torfowiskach z cienką warstwą torfu (do 80cm miąższości) tj. z płytko zalegającym podłożem mineralnym;
• regionalny podzespół wrzoścowy subAss. Vaccinio uliginosi-Pinetum ericetosum tetralicis — traktowany też jako odmiana nadmorska.
🟡 - (Ratyńska et al. (2010) [229]);
🔵 - (Matuszkiewicz W. (2001) [14]);
🟢 - [229][14];
🟠 - inne Br.-Bl.;
🔸 - Cocktail;
żółte tło - częściej notowane
występowanie
Siedlisko występuje na niżu, wyżynach i na terenach podgórskich na terenie całego kraju.
Zasadniczo to rzadki zespół, jedynie lokalnie nieco częstszy: w obszarach nadmorskich (3.5% powierzchni borów), na północnym-wschodzie Polski, w zasięgu subborealnej odmiany Ass. Peucedano-Pinetum, zwłaszcza w Puszczy Augustowskiej i w Dolinie Biebrzy i wśród zbiorowisk wyżynnej postaci Ass. Leucobryo-Pinetum, w Puszczy Solskiej (3.4% powierzchni leśnej).[7]
podobieństwa
• Na siedliskach bagiennych nieco żyźniejszych tworzy się subatlantycka (mieszana) brzezina bagienna Ass. Vaccinio uliginosi-Betuletum pubescentis, z większym udziałem brzozy omszonej (Betula pubescens), nieco korzystniejszymi warunkami wzrostu sosny (III-IV klasa bonitacji) i z gatunkami charakterystycznym: nerecznicą szerokolistną (Dryopteris dilatata agg.) i kolcowidłakiem jałowcowatym (Lycopodium annotinum).
• Na przesuszonym i murszejącym torfie wzrasta udział traw i krzewinek borowych: trzęślicy modrej (Molinia caerulea s.str.), śmiałka pogiętego (Deschampsia flexuosa) i — stworzy się postać przejściowa do boru sosnowego wilgotnego Ass. Molinio caeruleae-Pinetum; o przynależności do boru bagiennego Ass. Vaccinio uliginosi-Pinetum sylvestris świadczą wtedy trwające w tych niekorzystnych warunkach gatunki torfowisk wysokich i diagnostyczne bagienne krzewinki: bagno zwyczajne (Ledum palustre) oraz borówka bagienna (Vaccinium uliginosum).
• Wysokotorfowiskowy kontynentalny zespół Ass. Ledo-Sphagnetum magellanici o fizjonomii rzadkiego i niskiego lasu bagiennego, występujący na wschodzie Polski, charakteryzuje się większym udziałem gatunków torfowiskowych i mniejszym gatunków borowych.
Większość syntaksonów wg (Matuszkiewicz W. (2001) [14]) i/lub (Ratyńska et al. (2010) [229]). Oznaczenie przypisem lub kolorowym kodem wskazuje źródło takich elementów jak nazwa główna, synonimy, gatunki diagnostyczne; 🟡(Ratyńska et al. (2010) [229]); 🔵(Matuszkiewicz W. (2001) [14]); 🟢[229] i [14]; 🟠inne Br.-Bl.; 🔸Cocktail. Przypadki bardziej złożone są opatrzone notką; zobacz też specyfikację użytych publikacji.
charakterystyczna kombinacja gatunków zespołu (ChSC Ass.) Ass. Vaccinio uliginosi-Pinetum sylvestris
• ChAss. — 🟢 Ledum palustre [optimum, diagnostyczny w obrębie danej formacji], 🟢 Vaccinium uliginosum [optimum]
• DAss. — 🟡 Andromeda polifolia, 🟢 Aulacomnium palustre, 🟢 Eriophorum vaginatum, 🟢 Oxycoccus palustris, 🟡 Polytrichum strictum, 🟡 Sphagnum [div.sp.], + inne przechodzące ze zbiorowisk klasy torfowisk wysokich i mokrych wrzosowisk Cl. Oxycocco-Sphagnetea
• ChAll. (All. Dicrano-Pinion) — 🟢 Chimaphila umbellata, 🟢 Dicranum polysetum, 🟢 Diphasiastrum complanatum, 🟡 Diphasiastrum tristachyum, 🟢 Juniperus communis ssp. communis [regionalnie, optimum], 🟡 Lycopodium clavatum [diagnostyczny w obrębie danej formacji], 🟢 Monotropa hypopitys, 🟢 Pinus sylvestris [nat.[229]] [dominujący], 🟢 Pyrola chlorantha, 🟢 Viscum album ssp. austriacum
• ChO. (O. Cladonio-Vaccinietalia) — 🔵 Cladonia arbuscula, 🔵 Cladonia rangiferina, 🔵 Dicranum fuscescens, 🔵 Dicranum polysetum, 🔵 Pinus sylvestris
• ChCl. (Cl. Vaccinio-Piceetea) — 🟢🔸 Dicranum scoparium, 🟡 Goodyera repens, 🟢 Hylocomium splendens, 🟡 Linnaea borealis, 🟡 Lycopodium annotinum, 🟡 Malaxis monophyllos, 🟢 Melampyrum pratense [fo.], 🟡 Orthilia secunda, 🔵 Peltigera aphthosa, 🟡🔸 Picea abies, 🟡🔸 Pinus sylvestris, 🟢🔸 Pleurozium schreberi, 🟡 Pseudoscleropodium purum [optimum], 🟢 Ptilium crista-castrensis, 🟡 Pyrola media, 🟢 Pyrola minor, 🟢 Pyrola rotundifolia, 🟡 Rubus saxatilis [optimum], 🟢🔸 Trientalis europaea, 🟡 Vaccinium ×intermedium, 🟢🔸 Vaccinium myrtillus, 🔵 Vaccinium uliginosum, 🟢🔸 Vaccinium vitis-idaea
• DAss. — 🟡 Andromeda polifolia, 🟢 Aulacomnium palustre, 🟢 Eriophorum vaginatum, 🟢 Oxycoccus palustris, 🟡 Polytrichum strictum, 🟡 Sphagnum [div.sp.], + inne przechodzące ze zbiorowisk klasy torfowisk wysokich i mokrych wrzosowisk Cl. Oxycocco-Sphagnetea
• ChAll. (All. Dicrano-Pinion) — 🟢 Chimaphila umbellata, 🟢 Dicranum polysetum, 🟢 Diphasiastrum complanatum, 🟡 Diphasiastrum tristachyum, 🟢 Juniperus communis ssp. communis [regionalnie, optimum], 🟡 Lycopodium clavatum [diagnostyczny w obrębie danej formacji], 🟢 Monotropa hypopitys, 🟢 Pinus sylvestris [nat.[229]] [dominujący], 🟢 Pyrola chlorantha, 🟢 Viscum album ssp. austriacum
• ChO. (O. Cladonio-Vaccinietalia) — 🔵 Cladonia arbuscula, 🔵 Cladonia rangiferina, 🔵 Dicranum fuscescens, 🔵 Dicranum polysetum, 🔵 Pinus sylvestris
• ChCl. (Cl. Vaccinio-Piceetea) — 🟢🔸 Dicranum scoparium, 🟡 Goodyera repens, 🟢 Hylocomium splendens, 🟡 Linnaea borealis, 🟡 Lycopodium annotinum, 🟡 Malaxis monophyllos, 🟢 Melampyrum pratense [fo.], 🟡 Orthilia secunda, 🔵 Peltigera aphthosa, 🟡🔸 Picea abies, 🟡🔸 Pinus sylvestris, 🟢🔸 Pleurozium schreberi, 🟡 Pseudoscleropodium purum [optimum], 🟢 Ptilium crista-castrensis, 🟡 Pyrola media, 🟢 Pyrola minor, 🟢 Pyrola rotundifolia, 🟡 Rubus saxatilis [optimum], 🟢🔸 Trientalis europaea, 🟡 Vaccinium ×intermedium, 🟢🔸 Vaccinium myrtillus, 🔵 Vaccinium uliginosum, 🟢🔸 Vaccinium vitis-idaea
statusy wg (Ratyńska et al. (2010) [229]): syngeneza: zbiorowisko naturalne perdochoryczne • rozpowszechnienie: rzadkie • stan zagrożenia: narażone • siedliska N2000: 7120 ds,ds2 - torfowiska wysokie zdegradowane, zdolne do naturalnej i stymulowanej regeneracji · *91D0 ds,ds2 - bory i lasy bagienne (Vaccinio uliginosi-Betuletum pubescentis, Vaccinio uliginosi-Pinetum, Pino mugo-Sphagnetum, Sphagno girgensohnii-Piceetum i brzozowo-sosnowe bagienne lasy borealne)
gatunki charakterystyczne zespołu (ChAss.) Ass. Vaccinio uliginosi-Pinetum sylvestris
DO.ChAss.
🟢
ChCl.DsubAll.ChAss.
🟢
🟡(Ratyńska et al. (2010) [229]); 🔵(Matuszkiewicz W. (2001) [14]); 🟢[229] i [14]; 🟠inne Br.-Bl.; 🔸Cocktail
gatunki wyróżniające zespołu (DAss.) Ass. Vaccinio uliginosi-Pinetum sylvestris
DAss.
🟡
DAss.
🟢
DAss.
🟢
DAss.
🟢
DAss.
🟡
DAss.
🟡
🟡(Ratyńska et al. (2010) [229]); 🔵(Matuszkiewicz W. (2001) [14]); 🟢[229] i [14]; 🟠inne Br.-Bl.; 🔸Cocktail
gatunki charakterystyczne syntaksonów nadrzędnych zespołu Ass. Vaccinio uliginosi-Pinetum sylvestris
razem z wymienionymi wyżej gatunkami charakterystycznymi i wyróżniającymi budują charakterystyczną kombinację gatunków tego syntaksonu (uwaga: gatunki wyróżniające jednostek nadrzędnych nie wchodzą do ChSC, więc ich nie pokazujemy w poniższym zestawieniu)
gatunki charakterystyczne związku (ChAll.) All. Dicrano-Pinion (bory sosnowe)
ChAll.
🟢
ChO.ChAll.
🟢
ChAll.
🟢
ChAll.
🟡
ChAll.
🟢
ChAll.
🟡
ChAll.
🟢
ChCl.ChO.ChAll.
🟢
ChAll.
🟢
ChAll.
🟢
🟡(Ratyńska et al. (2010) [229]); 🔵(Matuszkiewicz W. (2001) [14]); 🟢[229] i [14]; 🟠inne Br.-Bl.; 🔸Cocktail
gatunki charakterystyczne rzędu (ChO.) O. Cladonio-Vaccinietalia (bory sosnowe i subarktyczno-subalpejskie zbiorowiska krzewinek)
ChO.
🔵
ChO.
🔵
ChO.
🔵
ChO.ChAll.
🔵
ChCl.ChO.ChAll.
🔵
🟡(Ratyńska et al. (2010) [229]); 🔵(Matuszkiewicz W. (2001) [14]); 🟢[229] i [14]; 🟠inne Br.-Bl.; 🔸Cocktail
gatunki charakterystyczne klasy (ChCl.) Cl. Vaccinio-Piceetea (bory szpilkowe)
ChCl.
🟢🔸
ChCl.
🟡
ChCl.
🟢
ChCl.
🟡
ChCl.
🟡
ChCl.
🟡
ChCl.DAll.DsubAll.
🟢
ChCl.
🟡
ChCl.
🔵
ChCl.
🟡🔸
ChCl.ChO.ChAll.
🟡🔸
ChCl.
🟢🔸
ChCl.
🟡
ChCl.
🟢
ChCl.
🟡
ChCl.
🟢
ChCl.
🟢
ChCl.
🟡
ChCl.
🟢🔸
ChCl.
🟡
ChCl.
🟢🔸
ChCl.DsubAll.ChAss.
🔵
ChCl.
🟢🔸
🟡(Ratyńska et al. (2010) [229]); 🔵(Matuszkiewicz W. (2001) [14]); 🟢[229] i [14]; 🟠inne Br.-Bl.; 🔸Cocktail
syntaksony poniżej (podrzędne do) Ass. Vaccinio uliginosi-Pinetum sylvestris
| 🟡🟠 Ass. Vaccinio uliginosi-Pinetum typicum - bór sosnowy bagienny typowy - bór sosnowy bagienny typowy | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 🟢🟠 subAss. Vaccinio uliginosi-Pinetum molinietosum - bór sosnowy bagienny trzęślicowy - bór sosnowy bagienny trzęślicowy | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 🟢🟠 subAss. Vaccinio uliginosi-Pinetum ericetosum tetralicis - bór sosnowy bagienny wrzoścowy - bór sosnowy bagienny wrzoścowy | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
🟡 - (Ratyńska et al. (2010) [229]);
🔵 - (Matuszkiewicz W. (2001) [14]);
🟢 - [229][14];
🟠 - inne Br.-Bl.;
🔸 - Cocktail;
* - częściej notowane