atlas-roslin.pl

kształty płaskie (liści i innych części)

Dla precyzyjnego opisu kształtu blaszki liściowej (czy innego organu) oprócz określenia obrysu czyli zgrubnej formy, należy podać kształt nasady i wierzchołka, ewentualnie rodzaj wcięć i formę brzegu blaszki liściowej.

space

obrys

lat. circumscriptio, ambitus; ros. очертание

kształt

lat. forma, circumscriptio propria
Obrys to kształt powstały przez linię generalizującą, łączącą skrajne części płaskiego organu rośliny.

space

odwrotnie-

lat. ob-; ang. ob-; niem. verkehrt-; cz. ob-; slo. obrátene

poprzecznie-

lat. transverse ...; slo. priečne

spłaszczono-

lat. depresse; slo. stlačene

szeroko-

lat. late; slo. široko

wąsko- (podłużnie-)

lat. anguste; slo. úsko

kłopot z precyzyjną terminologią kształtów

Rzeczywisty kształt organu płaskiego (np. liścia) jest mniej lub bardziej złożony i trudny lub wręcz niemożliwy do precyzyjnego opisu słownego (spójrzmy choćby na wielokrotnie złożone liście paproci). Nazwa podana w opisie dotyczy mniej lub bardziej uproszczonego obrysu kształtu organu.

space

Kształty wywiedzione od wielokątów: kwadratowy, rombowy, trójkątny mają ±zaokrąglone rogi.

space

Jeśli kształt jest węższy lub szerszy od "przeciętnego" to dodaje się określenie wąsko- np. wąskolancetowaty lub szeroko- np. szerokoeliptyczny. Dla "wąskich kształtów" w "kluczu Szafera" funkcjonuje określenie podłużnie- np. podłużnieeliptyczny; wydaje się, że lepiej ujmuje istotę rzeczy człon wąsko-.

space

Formy jajowate i deltowate o silnie skróconej długości w stosunku do szerokości mogą też być dookreślone przez spłaszczony- np. spłaszczonojajowaty.

Jeśli kształt nieco odbiega do dopasowywanej formy to w terminologii łacińskiej użyty jest przedrostek sub- oddawany w polszczyźnie przez "prawie", "zbliżony do" lub formę umniejszającą np. okrągławy, prawie trójkątny, zbliżony do nerkowatego.

space

space

liście o symetrycznej dolnej i górnej części

Szereg kształtów wywodzących się od elipsy (okrągły, eliptyczny, podługowaty i pochodne) — figura jest tępo zakończona na obu końcach i symetryczna w dwóch osiach oraz zaostrzonoeliptyczne oraz lancetowate w tradycyjnym rozumieniu.

okrągły

lat. rotundus, rotundatus, orbiculatus, circularis; ang. circular; niem. kreisrund; ros. округлый, круглый; cz. okruhlý; slo. okrúhlý

okrągławy

lat. subrotundus; ang. orbicular; niem. rundlisch; slo. okrúhlastý

poprzecznieokrągławy

slo. priečne okrúhlastý
kształt liścia
Okrągły ma (prawie) jednakową długość i szerokość tj. proporcja długości do szerokości 10:9 — 1:1 — 9:10.

space

Zobacz też tarczowaty.

eliptyczny

lat. ellipticus (f. ellipticum); ang. elliptic; niem. elliptisch; ros. элиптическии; cz. eliptický; slo. elipsovitý

podługowatoeliptyczny

lat. oblongo-ellipticus; ang. oblong-elliptic; ros. продолговато-элиптическии

szerokoeliptyczny

lat. late ellipticus; ang. broadly elliptic; slo. široko elipsovitý
kształt liścia
Elipsa to figura geometryczna o dwóch prostopadłych osiach; szczególnym jej przypadkiem jest okrąg. Za eliptyczne liści przyjmuje się gdy stosunek długości do szerokości jest w przedziale 6:5 do 5:2 tj. 1.2 do 2.5. Typowy liść eliptyczny jest około dwa razy dłuższy niż szerszy, w obrysie elipsy, najszerszy w środku długości, o wierzchołku i nasadzie tępej.

space

Liść podługowatoeliptyczny to wydłużony eliptyczny tj. o stosunku długości do szerokości 5:2 tj. 2.5×. Jeśli ten stosunek jest większy to mamy do czynienia z kształtami podługowatymi.

space

podługowaty

lat. oblongus; ang. oblong, broadly linear; niem. länglich; ros. продолговатыи; cz. podlouhlý; slo. podlhovastý

równowąskopodługowaty

lat. lineari-oblongus; slo. čiarkovito podlhovastý

wąskoeliptyczny

lat. anguste ellipticus; slo. úzko elipsovitý
kształt liścia
Termin podługowaty jest różnie traktowany. Należy precyzyjnie przyjąć, że podługowaty to forma wydłużona eliptyczna, stosunkowo wąska, ± (2.5) 3 – 8 × dłuższa niż szersza, na znacznym odcinku brzegi powinny być do siebie ±równoległe, zarówno nasada jak i koniec tępe, stopniowo zaokrąglone. [475s133+77] [471s308] Taki jak u rdestnicy kędzierzawej (Potamogeton crispus). [40s23] W miarę zwężania podługowaty przechodzi w równowąski.

space

Niekiedy termin traktowany szeroko, pasujący do wielu form wydłużonych: w środkowej części jest najszerszy i stosunkowo równomiernie zwęża się ku podstawie i ku końcowi blaszki liściowej; jak u kokoryczki wielokwiatowej (Polygonatum multiflorum) [można go określić jako typowy lancetowaty! najszerszy w środku]. [71.1s139]

space

Równowąskopodługowaty jak podługowaty ale wąski, przynajmniej 6× dłuższy niż szerszy.

językowaty

niem. zungerförmig; ros. языковидныи
Liście podługowate, stosunkowo szerokie w stosunku do długości i na znacznym odcinku o równoległych do siebie brzegach, na szczycie zaokrąglone lub krótko zaostrzone.
Forma listków stosunkowo często spotykana u mszaków.

zaostrzonoeliptyczny

lat. acuminato-ellipticus; ros. заостренно эллиптический

wąskozaostrzonopodługowaty

lat. anguste acuminato-oblongus

zaostrzonopodługowaty

lat. acuminato-oblongus
kształt liścia
typologia liści lancetowatych i zaostrzonoeliptycznych wg Fedorov et al. - lancetowaty to po prostu zaostrzony na końcach podługowaty (wąskoeliptyczny)
Liście w obrysie eliptyczne, z symetryczną górną i dolną połową, ale o ostrych końcach.

tradycyjny lancetowaty

Ostro zakończone formy podługowate, tj. zaostrzonopodługowate i wąskozaostrzonopodługowate odpowiadają tradycyjnemu rozumieniu terminu lancetowaty (najszerszy w środkowym odcinku). Tak jest w kluczu Rothmallera i "kluczu Szafera" lancetowaty jest najszerszy w środkowej części i dość wąski (3 – 8:1) jak u babki lancetowatej (Plantago lanceolata); tak też przedstawia typologię form lancetowatych fundamentalna morfologia radziecka. [471]

space

rombowaty

lat. rhombeus, folium rhombeum; niem. rautenförmig, rhombisch; cz. kosočtverečný
kształt liścia
Liść pojedynczy o blaszce w zarysie rombowatej najszerszej w połowie.

liście o niesymetrycznej górnej i dolnej połowie

Liście w obrysie jajowate, zaostrzonojajowate, lancetowate (we współczesnym anglosaskim rozumieniu) i inne.

lancetowaty

lat. lanceolatus; ang. lanceolate; niem. lanzettlich (drugi rys.), eilanzettlich (pierwszy rys.); ros. ланцетный; cz. kopinatý; slo. kopijovitý

równowąskolancetowaty

lat. lineari-lanceolatus; ros. линеино ланцетный

wąskolancetowaty

lat. anguste lanceolatus; ros. узколанцетный; slo. úzko kopijovitý
kształt liścia
zwykle przyjmuje się, że liście lancetowate mają formę podługowatojajowatą, są najszersze w dolnej 1/3 długości, ich wierzchołek może być tępy, ostry lub innego rodzaju, co należy uwzględnić w opisie
kształt liścia
bardziej tradycyjne ujęcie liści lancetowatych jako w środku najszerszych; lancetowaty to po prostu zaostrzony na końcach podługowaty (wąskoeliptyczny)
kształt liścia
liście jajowate z zaostrzonym końcem; ich wąskie warianty to liście lancetowate wg wielu współczesnych ujęć
kształt liścia
liście lancetowate i odwrotnielancetowaty
Termin lancetowaty jest mało precyzyjny. W zależności od ujęcia to zwykle seria kształtów umiarkowanie wydłużonych i dość wąskich, ±ostro zakończona lub przytępiona na obu końcach oraz najszerszych w środkowej, dolnej lub górnej części.

space

1° umiarkowanie wydłużony do dość wąskiej (3 – 4 (8) × dłuższą niż szerszą)

space

3° we florze Czech, Słowacji [84.1s92] i słowniku Kew [475s133+66] przyjmują lancetowaty jako najszerszy w dolnej połowie ± na 1/3 od nasady blaszki liściowej (jak u krwawnicy pospolitej (Lythrum salicaria) [71.1s140]); w większości współczesnej literatury anglojęzycznej mamy do czynienia z taką interpretacją terminu lancetowaty, precyzyjnie odpowiada to zaostrzonopodługowatojajowatemu; najszerszy ale w górnej połowie nazywany jest w tym ujęciu odwrotnielancetowatym

space

4b° poza tym w kluczu Rothmallera [40s23] najszerszy w dole to kształt jajowatolancetowaty:
gdy przy tym stosunkowo szeroki (2.5 – 3:1) to eiförmig-lanzettlich (jak u poziewnika polnego (Galeopsis ladanum))
gdy przy tym wąski (3 – 8:1) to eilanzettlich jak u wierzby kruchej (Salix fragilis)
jest to rozróżnienie lanceolatus "lancetowaty" / lanceatus "lancowaty" [480s132], wnoszące kolejny poziom chaosu i nieporozumień [471s38]

Precyzję określenia może zapewnić użycie takich określeń w miejsce lancetowatego jak: wąskoeliptyczny lub podługowaty (gdy w środku najszerszy i końce tępe), zaostrzonopodługowaty (gdy koniec ostry), podługowatojajowaty (gdy najszerszy poniżej połowy i zaostrzony na końcu) i zaostrzonopodługowatojajowaty (gdy najszerszy poniżej połowy i zaostrzony na końcu) itd. [471s38]

odwrotnielancetowaty

lat. oblanceolatum; ang. oblanceolate; niem. verkehrteilanzettlich; cz. obkopinatý
kształt liścia
Leontodon hispidus (brodawnik zwyczajny)
liście odwrotnielancetowate
Liść o blaszce liściowej która jest:

space

2° najszerszą w górnej połowie (± na 1/3 od końca blaszki liściowej)

space

jajowaty

lat. ovatus, folum ovatum; ang. ovate; niem. eiförmig; ros. яицевидный; cz. vejčitý; slo. vajcovitý

okrągłojajowaty

lat. rotundate-ovatus; ros. округло-яицевидный; slo. okrúhlasto vajcovitý

podługowatojajowaty

lat. oblongo-ovatus; ros. продолговато-яицевидный

szerokojajowaty

lat. late ovatus; ang. broadly ovate; slo. široko vajcovitý

zaostrzonojajowaty

lat. acuminato-ovatus
kształt liścia
Kształty jajowate są bocznie symetryczne ale górna i dolna część nie jest symetryczna; dolna część jest szersza od górnej. Dolna część jest bardziej zaokrąglona od górnej, która może być tępa (u "typowych jajowatych") albo ostra, zaostrzona lub inaczej zakończona, co należy podać w opisie kształtu np. zaostrzonojajowaty (jajowaty z zaostrzonym wierzchołkiem).

space

Szerokojajowate są ok. 1.25× dłuższe niż szersze (5:4).

space

Podługowatojajowate są 2.5 – 5× dłuższe niż szersze (5:2 - 5:1); są one identyczne z lancetowatymi ujmowanymi jako te które są najszersze w dolnej części i tak też najczęściej się je nazywa.

space

Kształty odwrotniejajowate mają proporcje jak wyżej, ale są najszersze w górnej połowie.

odwrotniejajowaty

lat. obovatus, folium obovatum; ang. obovate; niem. verkehrteiförmig; cz. obvejčitý; slo. obrátene vajcovitý
kształt liścia
Jak jajowaty, z tym, że szerszy koniec w górze, tj. najszersze w górze, w ± 2/3 długości blaszki liściowej.

jajowatolancetowaty

niem. eiförmig-lanzettlich
niem. eiförmig-lanzettlich
kształt liścia
kształt liścia
Jajowatolancetowata blaszka liściowa jest 2.5 – 3 × dłuższa niż szersza, o kształcie pośrednim pomiędzy lancetowatym a jajowatym, jak u poziewnika polnego (Galeopsis ladanum) [40s23].

sercowaty (liść)

lat. cordatum (folium); niem. herzförmig (Blattspreiten); ros. серцевидный (лист); cz. srdčitý (list); slo. srdcovitý (list)
Syringa vulgaris ‘Jules Simon’
kształt liścia
kształt liścia
O liściu sercowatym mówimy gdy w obrysie jest zaostrzonojajowaty i przy tym ma ostro wciętą, sercowatą nasadę.

odwrotniesercowaty

lat. folium obcordatum; niem. verkehrtherzförmig; cz. obsrdčitý
Oxalis acetosella
kształt liścia
odwrotniesercowaty
Liść pojedynczy o blaszce z sercowato wykrojonym końcem i z podstawą zwężającą się.

łopatkowate

lat. folium spathulatum; ang. spatulate; niem. spatelförmig, spatelig; cz. kopisťovitý
kształt liścia
łopatkowaty
Liść pojedynczy o blaszce 2 – 4 × dłuższej niż szerszej, w górze najszerszej i z ± zaokrąglonym zakończeniem oraz stopniowo zwężającej się ku podstawie.

trójkątny

lat. folium triangulatum; niem. dreieckig; cz. trojúhelnikovitý

trójkątniejajowaty

kształt liścia
kształt liścia
trójkątniejajowaty
Salvia glutinosa (szałwia lepka)
Kształtem przypomina trójkąt (± równoboczny [71.1s142]; 1 – 3 × dłuższe niż szersze [40s24]).

space

strzałkowaty (liść)

lat. folium sagittatum; niem. pfeilförmig; cz. střelovitý
kształt liścia
Liść pojedynczy o podstawie blaszki liściowej wyciągniętej w dwa ostro zakończone płaty, kąt pomiędzy nimi jest ostry.

oszczepowaty [liść]

lat. folium hastatum; niem. spießförmig; cz. hrálovitý list
kształt liścia
Liść pojedynczy z blaszką która ma podstawę wyciągniętą w dwie wydłużone, zaostrzone klapy rozstawione na boku lub wywinięte do góry; kąt pomiędzy klapami jest rozwarty.

klinowaty (liść)

lat. folium cuneatum; niem. keilförmig; cz. list klinovitý
kształt liścia
klinowata blaszka liściowa
kształt liścia
klinowata
Liść pojedynczy o blaszce 2 – 4 × dłuższej niż szerszej, w górze najszerszej i ± tępo zakończonej oraz stopniowo zwężającej się ku podstawie.

jajowatorombowaty

lat. folium trullatum; niem. deltoid; cz. kosnikovitý
kształt liścia
kształt liścia
odwrotnie jajowatorombowaty
Chenopodium album siewka (rozwój komosy białej)
Liść pojedynczy o blaszce w zarysie rombowatej najszerszej w 1/3 od klinowato zakończonej podstawy, blaszka zakończona tępo.

space

skrzypcowate

ang. pandurate
Liść pojedynczy o blaszce przypominającej kształtem skrzypce tj. z łagodnym przewężeniem w okolicy lub poniżej środka.

nerkowaty (liść)

lat. folium reniforme; ang. nephroid; niem. nierenförmig; cz. ledvinitý
kształt liścia
Asarum europaeum (kopytnik pospolity)
Blaszka liściowa o kształcie nerki tj. szersza niż dłuższa, od zewnątrz zaokrąglona, od wewnętrznej strony z tępym wykrojeniem.

Liście silnie wydłużone

równowąski, taśmowaty

lat. folium lineare; niem. linealisch, lineal; ang. linear; cz. čárkovitý
taśmowaty — lat. folium taeniiforme; niem. bandförmig; cz. páskovitý
kształt liścia
kształt liścia
Potamogeton acutifolius (rdestnica ostrolistna)
Silnie wydłużony, wielokrotnie (ok. 10 ×) dłuższy niż szerszy, stosunkowo wąski i na większości biegu jednakowej szerokości tj. o równoległych brzegach. Liście większości wiechlinowatych (Poaceae) są równowąskie.

space

mieczowaty

lat. folium ensiforme; niem. schwertförmig; cz. mečovitý
kształt liścia
Narcissus pseudonarcissus
mieczowaty
Odmiana liścia równowąskiego ale stosunkowo szersza, o ± równoległych brzegach. Sztywne, grubsze, liście tego rodzaju ale z silnym nerwem środkowym i składające się wzdłuż linni środkowej określamy jako mieczowate np. w rodzaju kosaciec (Iris) i tatarak zwyczajny (Acorus calamus).

szpilkowaty, igiełkowaty

lat. folium acerosum; niem. nadelförmig; cz. jehlicovitý
kształt liścia
Pinus sylvestris (sosna zwyczajna)
Liść igiełkowaty (szpilkowaty) jest sztywny, wąski, mniej więcej jednakowej szerokości, na końcu zwykle ostro zakończony.

/Szafer, Wł., Kulczyński, St., Pawłowski, B., 1988 [3]/ podają terminy szpilkowaty i igiełkowaty nie definiując ich; terminu szpilki używają wobec liści drzew z rodziny sosnowatych (Pinaceae). /Rutkowski L., 1998 [15]/ używa w tym samym kontekście terminu igły. W praktyce rozróżnienia terminów szpilkowaty-igiełkowaty nie jest czynione i są to synonimy; podobnie jak zamiennie mówi się o drzewach szpilkowych i drzewach iglastych.

szydlasty

lat. folium subulatum; niem. pfriemlich; ang. subulate; cz. šidlovitý
kształt liścia
Liść szydlasty (szydłowaty) jest sztywny i bardzo wąski, zwężający się ku ostro, szpiczasto zakończonej górze — formy takiej jak szydło.

szczeciniasty, nitkowaty, włosowaty

szczeciniasty — lat. folium setiforme; niem. borstenförmig, borstlich; cz. štětinovitý
nitkowaty — lat. folium filiforme; niem. fadenförmig, fädlich; and. filiform; cz. niťovitý
włosowaty — niem. haarförmig
Festuca cinerea
liście szczeciniaste
Potamogeton filiformis
liście włosowate
kształt liścia
Liść szczeniasty jest równowąski, długi i cienki, grubości 0.8 – 1.5 mm, dość sztywny dzięki obustronnemu spłaszczeniu i rynnowatemu zagłębieniu np. u bliźniczki psiej trawki (Nardus stricta), kostrzewy popielatej (Festuca cinerea).

space

Liść włosowaty jest jeszcze cieńszy, grubości poniżej 0.5 mm, równowąski, długi i cienki, nie sztywny. Np. rdestnica nitkowata (Potamogeton filiformis).

sitowaty, rurkowaty

sitowaty — niem. binsenartig
rurkowaty, pusty, dęty — lat. folium fistulosum; niem. röhrig
Juncus conglomeratus
przekrój poprzeczny liścia sitowatego
kształt liścia
Liść sitowaty jest długi i wąski, na przekroju ± kolisty do półkolistego.

space

Liść rurkowaty, jest długi i wąski, na przekroju ± kolisty do półkolistego, pusty (dęty) w środku np. u cebuli (Allium cepa).

Silnie podzielona blaszka liściowa

lirowaty

lat. folium lyratum; niem. leierförmig; ang. lyrate; cz. lyrovitý
kształt liścia
kształt liścia
Liść prosty pierzastodzielny, pierzastosieczny, lub liść pierzastozłożony z końcową łatką lub listkiem niepodzielonym i znacznie większym od pozostałych listków lub łatek, które odstają ± prostopadle od osi liścia i zmniejszają się ku nasadzie liścia.

piłowaty

lat. folium runcinatum; niem. schrotsägeförmig; cz. kracovitý
kształt liścia
Liść pojedynczy, pierzastodzielny, z końcowym odcinkiem największym i kolejnymi odcinkami coraz mniejszymi, trójkątnymi, zaostrzonymi i zakrzywionymi tak, że są skierowane ostrzem ku podstawie blaszki liściowej („do dołu”). Tego rodzaju liście są częste np. u mniszka lekarskiego (coll.) (Taraxacum officinale coll.).

space

tarczowaty (liść)

lat. peltate; niem. schildförmig; cz. štítovitý
kształt liścia
Tropaeolum majus (nasturcja większa)
Liście tarczowate np. u nasturcji większej (Tropaeolum majus) z blaszką liściową, w obrysie okrągławą i ogonkiem liściowym dochodzącym do niej od spodu, centralnie lub nieco ekscentrycznie.

space