Rośliny lecznicze

na stronie — zioła magiczne i realne
Rośliny lecznicze charakteryzują się zawartością związków chemicznych oddziałujących na organizm człowieka. Ta ich właściwość była dostrzegana i wykorzystywana od czasów prehistorycznych.

Granica pomiędzy lekiem a trucizną jest zwykle umowna. Ten sam związek chemiczny w zależności od dawki może wywoływać pożądane skutki terapeutyczne lub, zbyt silnie oddziałując, zaburza funkcje życiowe organizmu, czyli wywołuje zatrucie, a nawet może doprowadzić do zgonu. Stąd wiele roślin leczniczych to także rośliny trujące. Liczba roślin leczniczych używanych historycznie w praktykach medycznych jest zdecydowanie większa niż ich liczba współcześnie stosowana w medycynie oficjalnej.

Tzw. farmakopea jest oficjalnym spisem leków, w tym pochodzenia roślinnego tj. "ziół" dopuszczonych do używania.

Leki ziołowe wymienione w Farmakopei europejskiej 9.6 i polskiej 11 (European Pharmacopoeia, 2018 — 9 i suplementy [341] i Farmakopea polska, 2017 — Wydanie XI [340]) pochodzenia roślinnego i odpowiadające im gatunki roślin będące surowcem dla ich wytworzenia. Ujęto gatunki rodzime, uprawiane i niektóre inne pokazane w atlasie. Ze względów historycznych ujęto także niektóre roślinne surowce wycofane z nowszej farmakopei (za [327], [332]), są one stosownie opisane poniżej [brak w ep9.6].

A
· Absinthii herba (ziele piołunu) — bylica piołun (Artemisia absinthium)
· Agrimoniae herba (ziele rzepiku) — rzepik pospolity (Agrimonia eupatoria)
· Alchemillae herba (ziele przywrotnika) — Alchemilla vulgaris L. sensu latiore, w praktyce to zbiór trudnych do odróżnienia gatunków z rodzaju przywrotnik (Alchemilla)
· Allii sativi bulbi pulvis (sproszkowana cebula czosnku) — czosnek pospolity (Allium sativum)
· Althaeae folium (liść prawoślazu) i Althaeae radix (korzeń prawoślazu) — prawoślaz lekarski (Althaea officinalis)
· Ammi maioris fructus (owoc aminka większego) — aminek wielki (Ammi majus) [brak w ep9.6]
· Ammi visnage fructus (owoc keli) — aminek egipski (Ammi visnaga) [brak w ep9.6]
· Amygdalae oleum raffinatum (olej migdałowy oczyszczony) i Amygdalae oleum virginale (olej migdałowy pierwszego tłoczenia) — migdałowiec pospolity (Amygdalus communis)
· Angelicae archangelicae radix (korzeń arcydzięgla) — dzięgiel litwor typowy (Angelica archangelica ssp. archangelica)
· Anisi fructus (owoc anyżu) i pochodne od niego Anisi oleum (olejek anyżowy) [brak w ep9.6] i Ammonii anisatus spiritus (spirytus anyżowy) [brak w ep9.6] — biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum)
· Arachidis oleum hydrogenatum (olej arachidowy uwodorniony) i Arachidis oleum raffinatum (olej arachidowy oczyszczony) — orzacha ziemna (Arachis hypogaea)
· Arnicae flos (kwiat arniki) i Arnicae tinctura (nalewka z kwiatu arniki) — arnika górska (Arnica montana)

B
· Ballotae nigrae herba (ziele mierznicy czarnej) — mierznica czarna (Ballota nigra)
· Belladonnae folii extractum siccum normatum (wyciąg suchy standaryzowany z liścia pokrzyku), Belladonnae folii tinctura normata (nalewka standaryzowana z liścia pokrzyku) Belladonnae folium (liść pokrzyku) Belladonnae pulvis normatus (proszek standaryzowany z liścia pokrzyku) — pokrzyk wilcza jagoda (Atropa bella-donna)
· Betulae folium (liść brzozy) — brzoza brodawkowata (Betula pendula) i brzoza omszona (Betula pubescens).
· Bistortae rhizoma (kłącze wężownika) — rdest wężownik (Polygonum bistorta).
· Boraginis officinalis oleum raffinatum (olej z ogórecznika lekarskiego oczyszczony) — ogórecznik lekarski (Borago officinalis).

C
· Calendulae flos (kwiat nagietka) — nagietek lekarski (Calendula officinalis)
· Capsici fructus (owoc pieprzowca), Capsici oleoresina raffinata et quantificta (oleożywica z owoców pieprzowca oczyszczona i kwantyfikowana), Capsici tinctura normata (nalewka standaryzowana z owoców pieprzowca), Capsici extractum spissum normatum — papryka roczna (Capsicum annuum)
· Carthamus flos (kwiat krokosza) i Carthami oleum raffinatus (olej krokoszowy oczyszczony) — krokosz barwierski (Carthamus tinctorius)
· Carvi aetheroleum (olejek eteryczny kminkowy) i Carvi fructus (owoc lminku) — kminek zwyczajny (Carum carvi)
· Centaurium herba (ziele centurii) — centuria pospolita (Centaurium erythraea)
· Chamomillae anthodium (koszyczek rumianku) — rumianek pospolity (Chamomilla recutita) [brak w ep9.6]
· Chamomillae romanae flos (kwiat rumianu rzymskiego) — rumian rzymski (Anthemis nobilis)
· Chelidonii herba (ziele glistnika) — glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus)
· Cimicifuga rhizoma (kłącze pluskwicy) — pluskwica groniasta (Cimicifuga racemosa) [jest w ep9.6, brak w pl8]
· Coriandri fructus (owoc kolendry), Coriandrum aetheroleum (olejek eteryczny kolendrowy) — kolendra siewna (Coriandrum sativum)
· Crataegi folium cum flore (kwiatostan głogu) i pochodne Crataegi folium cum flore extractum fluidum quantificatum, Crataegi folium cum flore extractum siccum (wyciąg suchy z kwiatostanu głogu) oraz Crataegi fructus (owoc głogu) — głóg (Crataegus) (gatunki europejskie)
· Cynarae folium (liść karczocha), Cynarae folii extractum siccum (wyciąg suchy liści karczocha) — karczoch (Cynara scolymus)

D
· Digitalis lanatae folium (liść naparstnicy wełnistej) — naparstnica wełnista (Digitalis lanata) [brak w ep9.6]
· Digitalis purpureae folium (liść naparstnicy purpurowej) — naparstnica pupurowa (Digitalis purpurea)

E
· Echinaceae angustifoliae radix (korzeń jeżówki wąskolistnej) — jeżówka wąskolistna (Echinacea angustifolia)
· Echinaceae pallidae radix (korzeń jeżówki bladej) — jeżówka blada (Echinacea pallida)
· Echinaceae purpureae herba (ziele jeżówki purpurowej) i Echinaceae purpureae radix (korzeń jeżówki purpurowej) — jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea)
· Equiseti herba (ziele skrzypu) — skrzyp polny (Equisetum arvense)
· Euphrasiae herba (ziele świetlika) — świetlik łąkowy (Euphrasia rostkoviana) [brak w ep9.6, stosowany w lecznictwie ludowym]

F
· Filipendulae ulmariae herba (ziele wiązówki) — wiązówka błotna (Filipendula ulmaria)
· Foeniculi amari fructus (owoc kopru włoskiego, odmiany gorzkiej), Foeniculi amari fructus aetheroleum (olejek eteryczny kopru włoskiego, odmiany gorzkiej), Foeniculi amari herbae aetheroleum i Foeniculi dulcis fructus (owoc kopru włoskiego, odmiany słodkiej) — fenkuł włoski (Foeniculum vulgare) w odmianie gorzkiej.
· Frangulae cortex (kora kruszyny) i Frangulae corticis extractum siccum normatum (wyciąg suchy standaryzowany z kory kruszyny) — kruszyna pospolita (Frangula alnus)
· Fraxini folium (liść jesionu) — jesion wyniosły (Fraxinus excelsior)
· Fumariae herba (ziele dymnicy) — dymnica pospolita (Fumaria officinalis)

G
· Gentianae radix (korzeń goryczki) i Gentianae tinctura (nalewka z korzenia goryczki) — goryczka żółta (Gentiana lutea)
· Ginkgonis folium (liść miłorzębu japońskiego) i Ginkgonis extractum siccum raffinatum et quantificatum (wyciąg suchy oczyszczony i kwantyfikowany z liścia miłorzębu) — miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba)
· Graminis rhizoma (kłącze perzu) — perz właściwy (Elymus repens)

H
· Hamamelidis folium (liść oczaru) i Hamamelidis radix (korzeń oczaru) — oczar wirginijski (Hamamelis virginiana)
· Hederae folium (liść bluszczu) — bluszcz pospolity (Hedera helix)
· Helianthi annui oleum raffinatum (olej słonecznikowy oczyszczony) — słonecznik zwyczajny (Helianthus annuus)
· Hyperici herba (ziele dziurawca) i Hyperici herbae extractum siccum quantificatum (wyciąg suchy kwantyfikowany z ziela dziurawca) — dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum)

I
· Isatidis radix (korzeń urzetu) — urzet barwierski (Isatis tinctoria)

J
· Juniperi galbulus syn. Iuniperi pseudo-fructus, Fructus juniperi (szyszkojagoda jałowca) i Juniperi (Iuniperi) aetheroleum (olejek eteryczny jałowcowy) — jałowiec pospolity (Juniperus communis)

L
· Lavandulae flos (kwiat lawendy) i Lavandulae aetheroleum (olejek eteryczny lawendowy) — lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia)
· Leonuri cardiacae herba (ziele serdecznika) — serdecznik pospolity (Leonurus cardiaca)
· Levistici radix (korzeń lubczyka) — lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale)
· Lini semen (nasienie lnu) i Lini oleum virginale (olej lniany pierwszego tłoczenia) — len zwyczajny (Linum usitatissimum)
· Liquiritiae radix (korzeń lukrecji) i Liquiritiae extractum siccum ad saporandum (wyciąg z korzenia lukrecji do poprawy smaku) — lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra)
· Lupuli flos (szyszka chmielu) — chmiel zwyczajny (Humulus lupulus)
· Lycii fructus (owoc kolcowoju) [jest w ep 9.6] — kolcowój zwyczajny (Lycium barbarum)
· Lycopi herba (ziele karbieńca) [jest w ep 9.6] — karbieniec pospolity (Lycopus europaeus)
· Lythri herba (ziele krwawnicy) — krwawnica pospolita (Lythrum salicaria)

M
· Malvae folium (liść ślazu) — ślaz dziki (Malva sylvestris) i ślaz zaniedbany (Malva neglecta) [brak w pl8]
· Malvae sylvestris flos (kwiat ślazu dzikiego) — ślaz dziki (Malva sylvestris)
· Marrubii herba (ziele szanty) — szanta zwyczajna (Marrubium vulgare)
· Matricariae flos (kwiaty rumianku), Matricariae aetheroleum (olejek eteryczny rumiankowy) i Matricariae extractum fluidum (wyciąg płynny z rumianku) — rumianek pospolity (Chamomilla recutita)
· Meliloti herba (ziele nostrzyka) — nostrzyk żółty (Melilotus officinalis)
· Melissae folium (liść melisy) i Melissae folii extractum siccum (wyciąg suchy z liści melisy) [wyciągu brak w pl8] — melisa lekarska (Melissa officinalis)
· Menthae arvensis aehteroleum partim mentholum depletum (olejek eteryczny mięty polnej z obniżoną zawartością mentolu) — mięta polna (Mentha arvensis)
· Menthae pipieritae folium (liść mięty pieprzowej), Menthae piperitae aetheroleum (olejek eteryczny miętowy), Menthae piperitae extractum siccum (wyciąg suchy z mięty pieprzowej) [wyciągu nie ma w pl8] — mięta pieprzowa (Mentha ×citrata)
· Menyanthidis trifoliatae folium (liść bobrka) — bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata)
· Millefolii herba (ziele krwawnika) — krwawnik pospolity (s.str.) (Achillea millefolium)
· Myrtilli fructus recens (owoc borówki czernicy, świeży), Myrtilli fructus recentis extractum siccum raffinatum et normatum (wyciąg suchy oczyszczony i standaryzowany ze świeżych owoców borówki czernicy), Myrtilli fructus siccus (owoc borówki czernicy, suchy) — borówka czarna (Vaccinium myrtillus)

O
· Oenotherae oleum raffinatum (olejek wiesiołkowy oczyszczony) — wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis)
· Ononidis radix (korzeń wilżyny) — wilżyna ciernista (Ononis spinosa)
· Opii extractum siccum normatum (wyciąg suchy standaryzowany z opium), Opii pulvis normatus (opium, proszek standaryzowany), Opii tinctura normata (nalewka standaryzowana z opium), Opium crudum (opium) — mak lekarski (Papaver somniferum)
· Origani herba (ziele lebiodki) — lebiodka pospolita (Origanum vulgare)

zioła magiczne i realne

Przy korzystaniu z roślin leczniczych domowym sposobem trzeba mieć świadomość tego jakie historyczne czynniki miały wpływ, na klasyfikację danej rośliny jako leczniczej. Była to w pierwszym rzędzie obserwacja efektów działania, ale ogromy wkład miały magiczne założenia typu "podobne lecz podobnym", "przeciwieństwa się znoszą lub dopełniają" i wszelkie pułapki ludzkiego umysłu jak doszukiwanie się sensu w przypadku, związków przyczynowo-skutkowych tam gdzie ich nie ma (bo mi pomogło / chociaż przeszło samoistnie), itd. Swój duży wpływ na listę ziół leczniczych miały (i w przypadku tzw. homeopatii jeszcze mają) systemy dawnej "oficjalnej medycyny" w rodzaju teorii humoralnej. Na dobrą sprawę dopiero rozwój chemii i metod analitycznych w XIX i przede wszystkim w XX wieku oraz wejście metod naukowych do medycyny, pozwolił na uruchomienie racjonalnego oddzielania ziołowych ziaren od ich magicznych i życzeniowych plew. Proces ten nie jest jeszcze zakończony, bo współczesne famakopeie ciągle jeszcze zwierają tzw. leki homeopatyczne będące czystej wody :) szarlatanerią.

Warto zauważyć, że współcześnie stosowanych syntetyczne leki składają się zwykle z pojedynczego związku chemicznego - ich działanie jest więc bardzo celowe, określone i w wysokim stopniu przewidywalne. Stosowane przez tysiąclecia preparaty roślinne są z reguły mieszaniną wielu związków chemicznych syntetyzowanych przez dany gatunek rośliny. Procentowy i jakościowy skład materiału roślinnego jest zmienny w znacznych granicach, czasem o rząd wielkości. Zależy od populacji, warunków wzrostu (podłoża, przebiegu pogody, konkurencji ze strony innych roślin), wieku rośliny, pory zbioru, sposobu suszenia i od innych czynników. Ziołowy preparat leczniczy jest pochodną składu i stężenia substancji w wyjściowym materiale roślinnym.

Zwłaszcza w przypadku domowych, tradycyjnych praktyk medycznych, na końcowy efekt duży wpływ mają niezbyt precyzyjne procedury ekstrakcji (typu napar, wyciąg alkoholowy). Tym niemniej do dzisiaj preparaty ziołowe są w pewnym stopniu używane w domowym i instytucjonalnym lecznictwie. Nawet jeśli rośliny lecznicze tylko w nielicznych przypadkach mają dziś większe znaczenie, to zawsze zioła lecznicze są ciekawym tematem ze względów poznawczych, historycznych i etnobotanicznych.